કૃતજ્ઞતાનો વૈજ્ઞાનિક જાદુ શિલ્પા શાહ, ડિરેકટર ઇન્ચાર્જ HKBBA કોલેજ

કલા સાહિત્ય ગુજરાત ધાર્મિક બિઝનેસ ભારત સમાચાર

રોન્ડાબર્નનું અતિ લોકપ્રિય વિશ્વપ્રખ્યાત પુસ્તક “ધ સિક્રેટ મેજિક” માં ખુબ નાની પણ અગત્યની વાતને હાઇલાઇટ કરી છે અને તે છે કૃતજ્ઞતાનો જાદુ. પરંતુ સાચું પૂછો તો કૃતજ્ઞતાની ભાવનાનું મૂળ વાસ્તવમાં હિંદુધર્મસંસ્કૃતિની દેન છે. હિન્દુસંસ્કૃતિમાં પ્રકૃતિના વિભિન્ન તત્વો જેવા કે ગૌમાતાની સેવાપૂજા કે જે પશુજગત માટેની કૃતજ્ઞતા પ્રદર્શિત કરવાની વ્યવસ્થા છે, પીપળો અને તુલસીની પૂજા કે જે વનસ્પતિજગત પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા દર્શાવે છે. સૂર્ય, ચંદ્ર, નદી, પહાડ, પૃથ્વીમાતા જેવા બ્રહ્માંડના વિશિષ્ટ તત્વો કે જેના પર મનુષ્ય જીવન ટકી રહ્યું છે તે તમામની પૂજા દ્વારા હિન્દુસંસ્કૃતિ બીજું કંઈ નહીં પરંતુ કૃતજ્ઞતાની જ શીખ કે બોધપાઠ આપે છે જે અતિ વૈજ્ઞાનિક છે પરંતુ આપણું ગુલામ માનસ એટલી હદે પારકી કે વિદેશી વસ્તુઓ અને વિધાનોથી પ્રભાવિત થાય છે કે જેની કોઈ હદ નહિ. પારકી થાળીનો લાડુ આમ પણ હંમેશા મોટો જ લાગતો હોય છે. જીવનમાં જ્યાં સુધી આપણે સ્વદેશી બાબતોની કદર કરતા નહીં થઈએ અને સંતોષી જીવન જીવતા નહિ શીખીએ ત્યાં સુધી સાચી સુખ-શાંતિ મળવી મુશ્કેલ છે. વિદેશોની સારી બાબતોને સ્વીકારવાની ના નથી પરંતુ તેનું મૂળ આપણી જ સંસ્કૃતિમાં રહેલું છે એ સમજવું તો અનિવાર્ય લાગે છે.

રોન્ડાબર્નના આ લોકપ્રિય વિશ્વવિખ્યાત પુસ્તક “ધ સિક્રેટ મેજીક” માં જણાવ્યું છે કે કૃતજ્ઞતાનો જાદુ એટલે આભારનો અહેસાસ વ્યક્તિને વધુ સ્વસ્થ અને હકારાત્મક બનાવે છે, જે જીવનને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખે છે. રોન્ડા બર્ન લખે છે કે જો સવારે ઉઠતી વખતે તમારામાં કૃતજ્ઞતાનો ભાવ હશે તો જાગ્યા પછી તમે રોમાંચિત થઈ જશો કે તમે જીવતા છો. આજ વાત હિંદુધર્મસંસ્કૃતિમાં કરદર્શનની પ્રથા દ્વારા દર્શાવવામાં આવી છે કે ઉઠતાની સાથે પરમાત્માને યાદ કરવા, હથેળીમાં તેમના દર્શન કરવા જેમણે એક વધારાનો દિવસ આપણા પર કૃપા કરી આપ્યો કેમ કે સૂતી વખતે રાત્રે આપણને ખબર નથી હોતી કે સવાર પડશે કે નહિ, બીજો દિવસ ઉગશે કે નહીં અને આપણે ઉઠી શકીશું કે નહીં. કોઈ જ્યોતિષીએ આગાહી કરી હોય કે આજ રાત તમારું મૃત્યુ છે અને તમને એક દિવસ વધુ મળે તો કેવી ખુશી થાય? આમ એક વધુ દિવસ ઈશ્વરની કૃપાથી આપણને મળ્યો એ પ્રભુ સમર્પિત કરી ઉઠાતાની સાથે કરદર્શન કરી પરમાત્માને યાદ કરવાની અને તેનો અભાર માનવાની વ્યવસ્થા છે. હથેળી ક્રિયાશક્તિનું પ્રતિક છે જેથી ઈશ્વરના આશિર્વાદરૂપ વધુ એક દિવસ પ્રભુ સમર્પિત કરી ઉત્તમ અને કલ્યાણકારી કાર્યો કરી જીવન ધન્ય બને એવો ભાવ સેવવાનો હોય છે. હિન્દુસંસ્કૃતિમાં તો ડગલેને પગલે કૃતજ્ઞતા પ્રદર્શિત કરવાની સલાહ અને વ્યવસ્થા છે એટલે જ આપણે ત્યાં ભોજન ઈશ્વર સમર્પિત થાય છે. ઈશ્વરે આપણને અન્ના આપ્યું તે બદલ કૃતજ્ઞતા પ્રગટ થાય છે પ્રભુનો આભાર માનવામાં આવે છે તેમણે આપણા પર આવી ઉમદા કૃપા કરી જેનાથી આપણું અસ્તિત્વ ટકી રહ્યું છે. એવી જ રીતે પ્રકૃતિના અગણિત તત્વો જેમ કે સૂર્ય, ચંદ્ર, નદી, પર્વત, પશુ, વનસ્પતિ વગેરેની પૂજા બીજું કંઈ જ નહીં ઈશ્વરના અંશરૂપ દરેક તત્વ તરફ કૃતજ્ઞતાની ભાવના પ્રદર્શિત કરવાની વ્યવસ્થા જ છે જે ખૂબ વૈજ્ઞાનિક છે. જેનાથી સૌથી વધુ ફાયદો વ્યક્તિને પોતાને થાય છે.

કૃતજ્ઞતાની ભાવનાથી મનુષ્યની પરિસ્થિતિમાં ધરમૂળથી પરિવર્તન આવે છે અને જીવનમાં જાદુઈ અસર જોવા મળે છે જે વાત રોન્ડાબર્ન તેની બુકમાં લખે છે જે હિન્દુસ્તાન માટે કોઈ નવી બાબત નથી. આપણા ઋષિ-મુનિઓ યુગો પહેલાથી આ વાત જાણતા હતા જેથી શાસ્ત્રોના માધ્યમથી જીવન જીવવાની પદ્ધતિમાં આવી અનેક બાબતોનો સ્વાભાવિક સમાવેશ કરેલ જેથી અવિરત એ કાર્ય શક્ય બને અને તેની પાછળ વધારાનો સમય ફાળવવો ન પડે. પરંતુ આપણી કમનસીબી એ છે કે આપણને આપણું પોતાનું કશું જ આકર્ષિત કરતું નથી હંમેશા બીજાની બાબતો વધુ ઇમ્પ્રેસિવ લાગે છે. વિદેશી બાબતો તરફનું આપણું આકર્ષણ તો પહેલેથી જ અલ્પનીય રહ્યું છે જે આપણી કમનસીબી છે. ખેર કોઈપણ માધ્યમથી વાસ્તવિકતા સમજાય અને જીવન સુધરે તો તેમાં કંઈ જ ખોટું નથી.

આપણે ત્યાં દરેકને “જયશ્રી કૃષ્ણ” કહેવાની વ્યવસ્થામાં પણ દરેકમાં ઈશ્વરને જોવાની સમજણ છે જેનાથી દરેક માટે પૂજ્યભાવ જન્મે અને દ્વેષ-ઇર્ષા-અણગમાની લાગણી દૂર થાય. વ્યક્તિ દરેક પ્રતિ કૃતજ્ઞ બને. એવું કહેવાય છે કે જેનામાં કૃતજ્ઞતા નથી તેની પાસે જે કંઈ હોય છે તે પણ ઈશ્વર પાછું લઈ લે છે. નગુણા માણસો ઈશ્વર કે સમાજ કોઈને મંજૂર નથી. આપણા સૌનો અંગત અનુભવ હશે જ કે કોઈના પર કોઈએ ઉપકાર કર્યો હોય અને તે તેની કદર કરવાને બદલે ઉપકારનો બદલો અપકારથી આપે તો આપણને પસંદ પડતું નથી કે એને આપણે સહન પણ કરી શકતા નથી એ દર્શાવે છે કે નગુણા માણસને સમાજ ધિક્કારે છે. ઈશ્વરના દરબારમાં પણ કૃતજ્ઞતાના અભાવવાળી વ્યક્તિને સ્થાન નથી.

આજે આપણી પાસે જે કંઈ ઉત્તમ છે તે આપણા પોતાના કર્મો કરતાં વિશેષ પરમાત્માની કૃપાને આધીન છે અને એટલે દરેક પ્રતિ કૃતજ્ઞ રહેવું જોઈએ જેનાથી પરમાત્મા પ્રસન્ન થાય. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ પરમાત્મા એટલે પરમચેતના અને સનાતન અસ્તિત્વ. સ્વાભાવિક જ છે કે વ્યક્તિ અસ્તિત્વના દરેક તત્વ પ્રતિ કૃતજ્ઞ બને તો તેનામાં પોઝિટિવ શક્તિનો સંચાર થાય. વળી કૃતજ્ઞતાની લાગણીને કારણે તે પ્રકૃતિના કોઈપણ તત્વને નુકશાન ન પહોચાડી શકે જેથી સમગ્ર અસ્તિત્વ (સૃષ્ટિના તમામ તત્વો) સ્વસ્થ અને ખુશનુમા રહે. પરંતુ આપણે નાસ્તિક હોવાને કારણે કે ભણતર તેમ જ જ્ઞાનના ઘમંડમાં પરમાત્માને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છતા જ નથી જેને કારણે પોતે પણ ખુશ રહી શકતા નથી. મને તો ક્યારેક લાગે છે કે નાસ્તિક માણસ એટલે દુનિયાનો સૌથી મોટો મૂર્ખ, અણસમજુ અને ઘમંડી માણસ કે જેનામાં અજ્ઞાન એ હાઈટનું છે કે તે પરમાત્મારૂપી દિવ્યશક્તિ એટલે કે પરમઉર્જાને જોઈ જ શકતો નથી અને એ શક્તિ એટલે બીજું કાંઈ જ નહીં પરંતુ આપણામાં રહેલી શારીરિક, માનસિક અને આત્મિક ઉર્જા જેની જરૂર દરેકને છે. પરમાત્માને ઠોકર મારવા કે ઠુકરાવવાનો અર્થ છે વ્યક્તિગત રીતે અશક્ત અને અસ્વસ્થ બનવું. જે મનુષ્ય પરમાત્મા પ્રત્યે કૃતજ્ઞ છે તેને સ્વાભાવિક રીતે જ ખૂબ શક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે (કારણ કે એ જ પ્રકારની આપણી પ્રાકૃતિક રચના છે) જેનાથી તે સમગ્ર અસ્તિત્વને સમજી અને પામી શકે છે. જીવનની દરેક સફળતાને મેળવી શકે છે. આમ તો આપણે આજીવન સફળતા અને સુખ પાછળ ભાગતા રહીએ છીએ પરંતુ સફળતાની મુખ્ય શરત એવી ઉર્જાશક્તિ કે જે કૃતજ્ઞતાના ભાવથી પેદા થાય છે તેને અહંકારવશ ઠુકરાવિયે છીએ આને જ શાસ્ત્રો અજ્ઞાન કહે છે.

ટૂંકમાં આપણને શાસ્ત્રો, ઈશ્વર, ધર્મ વગેરેના માધ્યમથી ગમે તેટલી ઉત્તમ બાબત કોઈ સમજાવે કહેવાતા શિક્ષિત અને degree holder ઘમંડી લોકોને ગળે ઉતરતી નથી પરંતુ એ જ વાત જો વિદેશી માધ્યમથી વિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં સમજાવવામાં આવે તો આપણે તેના આંધળા ભક્ત બની જઈએ છીએ અને બડાઈ ચડાઈને અન્યને પણ પોતાની હોશિયારી સાબિત કરવા તે અંગેની જાણ કરીએ છીએ. પણ ખેર એ રીતે પણ જો વાસ્તવિકતાના દર્શન થતા હોય, પરમાત્માના સામ્રાજ્યને સમજવાની ઇચ્છા પેદા થતી હોય, કૃતજ્ઞતાનો ભાવ આવતો હોય તો કંઈ જ ખોટું નથી.

અહી બીજી એક વાત સમજવી પણ જરૂરી છે કે કૃતજ્ઞતા યાંત્રિક ન હોવી જોઈએ તેમ જ કૃતજ્ઞતા ક્ષણિક ન ચાલે. એકવાર કૃતજ્ઞ થવાથી આપણી વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં બહુ મોટું પરિવર્તન શક્ય નથી. કૃતજ્ઞતાનો જાદુ અનુભવવા માટે સતત અવિરત કૃતજ્ઞતાનો અભ્યાસ અને આચરણ કરવું પડે કેમકે કૃતજ્ઞતાના થોડા અભ્યાસ અને આચરણથી જીવન થોડું અવશ્ય બદલાય પરંતુ ધરમૂળમાંથી જીવનને બદલવા માટે દરરોજ અસંખ્ય બાબતો માટે કૃતજ્ઞ બનવું પડે. તો જ જીવન નાટકીય રીતે સંપર્ણપણે બદલાય અને એક નવું સ્વર્ગ સર્જાય. કલ્પના બહારની ખુશી જન્મે. સુખનો ખજાનો મેળવવા આવી ઊંડી સમજણ અને જ્ઞાન આવશ્યક છે, જેના માટેની ચાવી અભ્યાસ અને આચરણ છે. જેથી હિન્દુધર્મમાં સવારથી રાત સુધી જીવનપર્યંત કરાતી અનેક ક્રિયાઓ જેવી કે કરદર્શન, પૃથ્વીદર્શન, સૂર્યનમસ્કાર, ગૌપૂજા, તુલસી અને પીપળાની પૂજા, નદીની આરાધના (ગંગાપૂજા) પર્વતપૂજન (હિમાલય આરાધના), ભોજન ઈશ્વરને સમર્પિત વગેરેની વ્યવસ્થા એ બીજું કંઈ નહીં સતત અવિરત કૃતજ્ઞતાની ભાવના પેદા કરવાની વ્યવસ્થા છે જે અતિ વૈજ્ઞાનિક છે. તો આવો તેને યથાર્થ રીતે સમજી જીવનમાં કૃતજ્ઞતાનો વૈજ્ઞાનિક જાદુ અનુભવીએ.

TejGujarati