ફરી કુદરતના ખોળે
(Non Fiction)
લેખક જગત કીનખાબવાલા (સ્પેરો મેન)
Author: Save The Sparrows
પારિજાત/ સંસ્કૃત: પારિજાતક.

કલા સાહિત્ય ગુજરાત બિઝનેસ ભારત મનોરંજન સમાચાર

ફરી કુદરતના ખોળે
(Non Fiction)
લેખક જગત કીનખાબવાલા (સ્પેરો મેન)
Author: Save The Sparrows
http://www.facebook.com / jagat.kinkhabwala
પારિજાત/ સંસ્કૃત: પારિજાતક/ Night Jasmine / Coral Jasmine / Nyctanthyes Arbar –Tristis *હરશ્રૃંગાર પારિજાત* પારિજાત અથવા પારિજાતકના સંસ્કૃત નામથી ઓળખાતું આ મધ્યમ કદનું વૄક્ષ છે. આ વૃક્ષ માટે સુંદર અથવા અતિ સુંદર શબ્દ નાનો પડે. હકીકતમાં પારિજાત, એક એવું વૃક્ષ છે જેનો પુરાણોમાં પણ ઉલ્લેખ મળે છે. પુરાણોમાં ઉલ્લેખ છે તેવા સમુદ્ર મંથન વિશે તો સૌએ સાંભળ્યું જ હશે, સમુદ્ર મંથન દરમિયાન પારિજાત વૃક્ષની ઉત્પત્તિ થઇ હતી. જેને દેવરાજ ઇન્દ્ર દ્વારા સ્વર્ગમાં રોપવામા આવ્યું હતું. દેવપૂજામાં પારિજાતના ફૂલોનું પણ વિશેષ મહત્વ છે. આ વૃક્ષ સાથે ભગવાન રામ અને દેવી સીતાના વનવાસની યાદો પણ જોડાયેલી છે. સીતામાતા વનવાસના દિવસોમાં આ વૃક્ષના ફૂલોની જ માળા બનાવતા હતાં. જળમાંથી ઉત્પત્તિ થવાના કારણે પારિજાતનાં ફૂલ દેવી લક્ષ્મીના ફેવરીટ છે, કેમ કે દેવી લક્ષ્મીની ઉત્પત્તિ પણ સમુદ્ર મંથન દરમિયાન પાણીમાંથી જ થઇ હતી. પારિજાતને હરશ્રૃંગાર ઉપરાંત શેફાલી, પ્રાજક્તા અને શિઉલીના નામથી પણ ઓળખવામા આવે છે. આ ફૂલ પશ્ચિમ બંગાળનું રાજકીય પુષ્પ છે. પારિજાતની ડાળી પણ ખુબજ વિશિષ્ટ પ્રકારની અને અસામન્ય હોય છે. સામાન્ય રીતે દરેક વૃક્ષ-વનસ્પતિની ડાળી એ ગોળાકાર હોય છે, પરંતુ પારિજાતની ડાળીઓનાં કાંડ ચતુષ્કોણ/ ચોરસ હોય છે, જે તેની સૌથી વિશેષ ઓળખ છે અને બીજા ઝાડની ડાળીઓ કરતાં અલગ પડે છે. તેની બીજી ઓળખ તેનાં ખુબજ મોટી સંખ્યામાં બેસતાં સુગંધવાળા મધુર અને દેખાવડાં ફૂલો છે. સાહિત્ય અને કવિતામાં, કંપનીના નામ તરીકે, કૃષ્ણ ભગવાનની સાથે ચિત્રમાં, સોસાયટીના કે ઓફિસના નામ તરીકે પણ રૂપકડા પારિજાતનાં પુષ્પોનો ઊલ્લેખ અને નામાવલી વ્યાપક રીતે જોવાં મળે છે. પારિજાતનાં ફૂલો હળવા અને નાજુક હોય છે. સહેજ ડાળી હલાવીએ તો નીચે ઢગલો ફૂલો ખરી પડે છે. પારિજાતના ફૂલોની સુવાસ એ પવનની લહેરખીની સાથે દૂર સુધી પ્રસરે છે. પારિજાતના ફૂલ રાત્રે જ ખીલે છે અને ફૂલ સૂર્યોદય પહેલા ખરી જાય છે. સવારે વૃક્ષ નીચે તેના ફૂલોની ચાદર પથરાઈ જાય છે અને તે ફૂલો ઘરમાં કે આંગણામાં સજાવટ તરીકે વાપરતાં ધરાતાં નથી. સામાન્ય રીતે પૂજામાં જમીન પર પડેલા ફૂલ વાપરવામાં આવતા નથી પરંતુ પારિજાતના ફૂલો અપવાદ છે. સુંદર કેસરી દાંડી ઉપર સફેદ રંગની પાંચથી આંઠ પાંદડીથી ફૂલ બનેલું હોય છે. તેમાંથી સપાટ બીજ બને છે જે ગોળાકાર કે હૃદય જેવા આકારનું હોય છે અને તેની અંદરથી એક બીજ નીકળે છે. પારિજાત (પારિજાતક, હરશ્રૃંગાર)ના ઝાડ ૨૫ થી ૩૦ ફુટ ઊંચાઈના, નવી ડાળીઓ ચોરસ, પેચી, છાલવાળા પોચી, રાખડી, ખરબચડા બંને તરફ રુંવાટી વાળા થાય છે. આ ઝાડ ભારતમાં સર્વત્ર થાય છે. તેને પાણીની જરૂરિયાત ખુબ ઓછી હોય છે અને વધારે પડતાં પાણીમાં મરી જાય છે. ખાસ કરીને હિમાલયની આજુબાજુમાં પારિજાતનાં અસંખ્ય વૃક્ષો મળી આવે છે. દવા બનાવવા માટે આ વૃક્ષના ફૂલ,પત્તાં અને છાલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેમાં અનેક દિવ્ય ઔષધિય ગુણ પણ મળી આવે છે. નાડીતંત્રના સોજાને દૂર કરીને ન્યુરોલોજિકલ ઈલાજમાં ખુબજ વપરાય છે. પારિજાતના પાનમાં આયુર્વેદિક વિશિષ્ટાઓ ભરેલી છે. સંધિવા/ સાંધાનાં વા નો તથા અપાનવાયુનો નાશ કરનાર છે. પારિજાત સ્વાદે રુક્ષ છે છતાં પણ તેના ઊષ્ણ સ્વાભાવને કારણે વાયુનો નાશ કરનાર છે. તે પચવામાં તીખી છે. તે સ્વાદે કડવું છે તેમજ કફવાત શામક છે. આયુર્વેદ અનુસાર પારિજાતના 15થી 20 ફૂલ અથવા તો તેના રસનું સેવન કરવાથી હૃદય સંબંધિત મુશ્કેલીઓથી રાહત મળે છે. માથામાં ટાલ હોવી, વાળ ખરવા - ખરતાં વાળમાં તેના બીજને પાણીમાં પીસીને તેનો લેપ કરવાથી વાળ ખરતાં ઓછાં થઈ જાય છે. અને ખરેલા વાળ ફરીથી ઊગી નીકળે છે. રાંઝણ – સાયેટીકા –Sciatica નું ઊત્તમ ઔષધ છે. વાયુના કારણે સાંધાના દુઃખાવા જેવા તમામ રોગોમાં પારિજાતના પાનનો ઊકાળો કરી તેમાં દિવેલ ઊમેરીને નિયમિત રીતે સેવન કરવાથી કમરનો દુઃખાવો Sciatica ઝડપભેર મટે છે. ચામડીના ખરજવાના હઠીલા રોગના ઉપચારમાં પારિજાતના પાંદડાનું ચૂર્ણ તથા નાચણીનો લોટ સમભાગે લઈને તેને ખરજવા પર લગાવવાથી ખરજવું મટે છે તેની બીજી રીત છે કે પારિજાતના પાંદડાને દૂધમાં વાટીને લેપ કરવાથી પણ ખરજવામાં ફાયદો થાય છે. માથામાં થતો ખોડોની તકલીફ દૂર કરવા માટે પારિજાતના બીને પાણીમાં લસોટીને તેને નિયમિત માથા પર લેપ કરવાથી ખોડો મટે છે.

વિવિધતા સભર વૃક્ષ છે, જાણો, વાવો અને માણો.
(ફોટોગ્રાફ્સ: જગત કીનખાબવાલા અને શ્રી રીતેષ. આઝાદ)

कुदरत की गोद में एकबार फिर
(Nonfiction)
लेखक : जगत कीनखाबवाला (सेव ध स्पेरोज़/ घर चिड़िया )
Author Save The Sparrows
https://www.facebook.com/jagat.kinkhabwala
पारिजात / संस्कृत: परिजातक / Night Jasmine / Coral Jasmine / Nyctanthyes Arbar –Tristis

हरसिंगार पारिजात

पारिजात अथवा परिजातक के संस्कृत नाम से पहचाना जाता यह मध्यम कद का वृक्ष है. इस वृक्ष के लिए सुंदर अथवा अतिसुंदर शब्द छोटा पड़ जाये.

वास्तव में पारिजात, एक ऐसा वृक्ष है जिसका ज़िक्र पुराणों में मिलता है. पुराणों में पाए जाते समृद्र मंथन के बारे में सब ने सुना ही होगा, समुद्र मंथन के दौरान पारिजात वृक्ष की उत्पति हुई थी. जिसे देवराज इंद्र द्वारा स्वर्ग में लगाया गया था. देवपूजा में पारिजात के फूलों का भी विशेष महत्व है. इस वृक्ष के साथ भगवन राम और सीता के वनवास की यादें भी जुडी है. सीतामाता वनवास के दिनों में इसी वृक्ष के फूलों की माला बनाते थे. जल में से उत्पन्न होने के कारण पारिजात के फूल देवी लक्ष्मी के भी मनपसंद है, क्योकि देवी लक्ष्मी की उत्पति भी समुद्र मंथन के दौरान पानी में से ही हुई थी. पारिजात को हरसिंगार के अलावा शेफाली, प्राजक्ता और शिउली के नाम से भी पहचाना जाता है. यह फूल पश्चिम बंगाल का राजकीय पुष्प है.

पारिजात की डाली भी बहुत विशिष्ट प्रकार की और असामान्य होती है. सामान्य तौर पर हर एक वृक्ष
-वनस्पति की डाली गोलाकार होती है, परन्तु पारिजात की डालियाँ चतुष्कोण/ चौरस होती है, जो उनकी सबसे विशेष पहचान है और अन्य पेड़ की डालिओं से अलग दिखती है.

उसकी दूसरी पहचान उसके बहुत बड़ी संख्या में लगते महकते और सुंदर फूल है. साहित्य और कविता में, कम्पनी के नाम के तौर पर, कृष्ण भगवन के साथ चित्र में, सोसायटी अथवा ऑफिस के नाम के तौर पर मनोहर पारिजात के पुष्पों का ज़िक्र और नाम के तौर पर व्यापक रूप से दिखने में आते है.

पारिजात के फूल हलके और नाज़ुक होते है. ज़रा सी डाली हिलाने पर नीचे गिर पड़ते है. पारिजात के फूलों की महक हवा के साथ दूर दूर तक जाती है. पारिजात के फूल रात को ही खिलते है और फूल सूर्योदय से पहले झड़ जाते है. सुबह वृक्ष के निचे फूलों की चादर बिछ जाती है और उन फूलों का इस्तेमाल घर में अथवा आंगन में सजावट के तौर पर बहुत ज़्यादा होता है. सामान्य तौर पर पूजा में ज़मीन पर गिरे फूल इस्तेमाल नहीं किये जाते, परन्तु पारिजात के फूल अपवाद है. सुंदर केसरी डंडी के ऊपर सफ़ेद रंग की पांच से आठ पंखुडिओं से फूल बना होता है. उसमें से चपटा बीज बनता है, जो गोलाकार अथवा हृदय जैसे आकार का होता है और उसके अंदर से एक बीज निकलता है.
पारिजात (परिजातक, हरसिंगार) के पेड़ 25 से 30 फुट ऊंचाई के, नयी डालियाँ चौरस, छिल्केवाली नरम, खुरदुरी और दोनों तरफ रोंगटे वाले होते है. यह वृक्ष भारत में हर जगह होता है. उसे पानी की ज़रूरत बहुत कम रहती है और अधिक मात्रा में पानी गिरे तो यह मर जाता है.

खास कर के हिमालय के आसपास पारिजात के असंख्य वृक्ष पाए जाते है. दवा बनाने के लिए इस वृक्ष के फूल, पत्ते और छिलके का इस्तेमाल किया जाता है.

उसमें अनेक दिव्य औषधीय गुण पाए जाते है. नाड़ीतंत्र की सूजन दूर करके न्यूरोलॉजिकल इलाज में बहुत इस्तेमाल होते है. पारिजात के पत्ते में आयुर्वेदिक विशेषताएं पाई जाती है. संधिशोध /गठिया का नाशक है. पारिजात स्वाद में रुखा है फिर भी उसके तेज़ प्रकृति के कारण वायु का नाश करनेवाला है. वह पचने में तीखा है. वह स्वाद में कड़वा है और कफ नाशक है.

आयुर्वेद अनुसार पारिजात के 15 से 20 फूल अथवा तो उनके रस का सेवन करने से हृदय सम्बंधित मुसीबतों से राहत मिलती है. सर गंजा होना, बाल झड़ने की समस्या में उसके बीज को पानी में पीस कर उसका लेप लगाने से बाल झड़ते कम हो जाते है. और झड़ चुके बाल फिर से निकल आते है.

साइटिका के लिए उत्तम औषध है. वायु के कारण जोड़ों के दर्द जैसे तमाम रोगों में पारिजात के पत्तों को उबाल कर उसमें एरंड मिला कर नियमित रूप से सेवन करने से कमर का दर्द साइटिका जल्दी से ठीक हो जाता है.

चमड़ी के खाज जैसे ज़िद्दी रोग के उपचार में पारिजात के पत्तों का चूरन तथा नाचनी के आटे को सामान हिस्सों में ले कर उसे खाज पर लगाने से खाज ठीक हो जाती है, उसकी दूसरी प्रक्रिया है की पारिजात के पत्तों को दूध में पीस कर लेप लगाने से भी खाज में लाभ होता है.

सर में होती रुसी की तकलीफ दूर करने के लिए भी पारिजात के बीज को पानी में पीस कर उसे नियमित रूप से सर पर लेप लगाने से रुसी चली जाती है.

विविधता से भरपूर वृक्ष है, जानें, बोयें और आनंद लें.

(फोटोग्राफ्स: जगत कीनखाबवाला और श्री रितेश. आज़ाद)

In the Lap of Nature
(Nonfiction)
Author: Jagat Kinkhabwala (Save the Sparrows/Ghar Chidiya)
Author – Save the Sparrows
https://www.facebook.com/jagatkinkhabwala
Parijat/Sanskrit: Parijatak/Night Jasmine/Coral Jasmine/Nyctanthes Arbor – Tristis

Night Jasmine.

Known by the Sanskrit name of Parijata or Parijataka, it is a tree of medium stature. Acknowledging it as a beautiful or even very beautiful tree is belittling its real beauty.

In fact, night jasmine is a tree whose mention is found in the Puranas. Everybody must have heard about churning of the ocean narrated in the puranas. The origin of the night jasmine tree happened during the churning of the ocean, which was planted in heaven by king of Gods Indradev. Night Jasmine flowers have a special significance during prayers. The memories of Lord Rama and Sita’s exile are also associated with this tree. Sita used to make garlands from flowers of this tree during the days of exile. Being born out of water, flowers of Night Jasmine are also the favourite of Goddess Laxmi because Goddess Laxmi was also born from the water during the churning of ocean. Night Jasmine is also known shefali, prajakta and shiuli other than harsingaar in various languages. It is a state flower of West Bengal.
The branch of night jasmine is also very special and unusual. In general, the branch of every tree and plant is circular, but the branches of night jasmine are quadrangular which is their most special identity and looks different from the branches of other trees.

Its second identity is its large number of fragrant and beautiful flowers. Name of the night jasmine appears widely in literature and poetry, name of the company, in a picture with Lord Krishna, as the name of the societies or offices.

Night Jasmine flowers are light and delicate. On shaking the branch slightly, they fall down. The fragrance of night jasmine flowers travels far and wide with the wind. Parijat flowers bloom only at night and fall before sunrise. In the morning, a sheet of flowers is laid under the tree and those flowers are used a lot as decoration in the house or in the courtyard. Generally, flowers that fell on the ground are not used in prayers, but night jasmine flowers are an exception. Its flower is made of five to eight white coloured petals on top of a beautiful saffron stem. The fruit is bi-lobed flat which is round or heart shaped and each lobe contains a single seed.

Night jasmine trees are 25 to 30 feet in height; new branches are flat quadrilateral, soft with peel, rough and hairy on both sides. This tree is found everywhere in India. It needs very less amount of water to grow and if the amount of water increases, it may die.

Innumerable trees of night jasmine are found around the Himalayas in particular. The flowers, leaves and peels of this tree are used to make medicine.

Many divine medicinal properties are found in it. It is used a lot in neurological treatment by removing inflammation of the nervous system. Ayurvedic characteristics are found in its leaves. Arthritis can be cured with it. Night jasmine is dry in taste, yet it is used in curing gas because of its strong nature. It is harsh to digest. It is bitter in taste and is anti-phlegm.
According to Ayurveda, consuming 15 to 20 flowers of night jasmine or their juice provides relief from heart related problems. In the problem of baldness and hair fall, grinding its seeds in water and applying its paste reduces hair fall and the hair that has fallen, regrow again.

It is the best remedy for sciatica. In all diseases like joint pain due to gas, boil night jasmine leaves and mix castor in it and consume it regularly, it cures sciatica.

In the treatment of stubborn diseases like scabies, taking powder of night jasmine leaves and finger millet flour in equal parts and applying it on the scabies ends itching. Its second process is that grinding night jasmine leaves in milk and applying the paste also benefits in scabies.

Grinding its seeds in water and applying it regularly on the head, removes the problem of dandruff in the head.

A tree full of diversity; learn, sow and enjoy.
(Photographs: Jagat Kinkhabwala and Sri Ritesh Azad)

TejGujarati