*ચિત્તની એકાગ્રતા માટે શું કરશો? શિલ્પા શાહ – ડિરેક્ટર ઇન્ચાર્જ (એચ. કે. બીબીએ કોલેજ).*

આંતરરાષ્ટ્રીય કલા સાહિત્ય ટેક્નોલોજી ધાર્મિક મનોરંજન લાઇફ સ્ટાઇલ વિશેષ સમાચાર

ચિત્ત જ્યારે આત્માને આધિન હોય ત્યાંરે જ પરમાત્માનું અનુસંધાન કરી શકે છે. પરંતુ વાસ્તવમાં ચિત્ત મનને આધિન હોય છે. જયારે મન ઇન્દ્રિયોને આધિન હોય છે. ઇન્દ્રિયો વિષયો અને નિમિત્તોને આધિન હોય છે. જેથી જીવનમાં દુઃખ છે. દુઃખમુક્તિ માટે ચિત્તને આત્મામાં સ્થિર કરવું અતિ આવશ્યક છે. માણસ પાસે કર્મ કરાવનાર મન છે અને મનને પ્રવૃત્તિ કરાવનાર મુખ્ય બે પરિબળો છે ૧) બાહ્ય-નિમિત્તો અને ૨) અંતર-સ્વભાવ, જે પૂર્વ જન્મોના કર્મોથી નક્કી થાય છે. ચિત્તને સ્થિર કરવા માટે પાપનો નાશ, સંશયરહિત જીવન, પ્રાણીમાત્રના હિતનો વિચાર અને પરમાત્મામાં સ્થિતિ અનિવાર્ય છે. ચિતની એકાગ્રતા દ્વારા જીવનની તમામ પીડાઓથી મુક્ત થઈ શકાય છે અને એ જ રસ્તો મોક્ષનો છે જે જીવતા-જીવત શક્ય છે. પરંતુ ચિત્તની એકાગ્રતા સામે મુખ્ય નવ અંતરાયો છે એટલે કે વિઘ્નો છે જે દૂર કરવા અતિ આવશ્યક છે. આ નવ અંતરાયો નીચે મુજબ છે.

૧) વ્યાધિ એટલે કે રોગ. શરીર નિરોગી હોવું ચિત્તની એકાગ્રતા માટે અનિવાર્ય છે.

૨) શક્તિ પ્રમાણે સ્વપ્ના જોવા. ખૂબ ઊંચાં લક્ષ્યાંકો ન રાખવા. તેમ જ હારને સહજતાથી સ્વીકારવી.

૩) સંશય એટલે કે આ કરું કે પેલું કરુ, એવા વિકલ્પોથી મનને મુક્ત કરવું. નિર્ણયોને ઈશ્વર પર છોડતા શીખવું.

૪) પ્રમાદ એટલે વિલંબ. કોઈ પણ કાર્યમાં અતિ વિલંબ ન કરવો.

૫) અવિરતિ- વિરતી એટલે સંયમ. અવિરતિ એટલે અસંયમ. ભોગવિલાસની ઈચ્છાપૂર્તિમાં અસંયમ ચિત્તની એકાગ્રતાનો સૌથી મોટો અંતરાય છે.

૬) ભ્રાંતદર્શન એટલે કે મિથ્યાજ્ઞાન. આત્માને જાણવો એ જ સાચું જ્ઞાન છે એ સિવાયની કોઈપણ માહિતી એકત્ર કરવી એ સમયનો વ્યય છે.

૭) આળસ- “કલ કરે સો આજ કર” કેમ કે આળસ સૌથી ખતરનાક અંતરાય છે.

૮) અલબ્ધિ એટલે કે વારંવારની નિષ્ફળતા. નિષ્ફળતાથી હાર ન માનતા સતત, અવિરત પુરુષાર્થ કરતા રહેવું.

૯) અનવસ્થિતિ એટલે સ્થિરતાનો અનુભવ ન થવો. સ્થિતપ્રજ્ઞ બનાવાનો અભ્યાસ કરવો.

ચિત્તની એકાગ્રતા માટે મહર્ષિ પતંજલિએ મુખ્ય માર્ગો નીચે પ્રમાણે સૂચવ્યા છે.

૧) ઇશ્વરમાં એકાકાર થવું એટલે કે એકાગ્રતા પ્રાપ્ત કરવી. જે વૈરાગ્ય, સંયમ અને અભ્યાસ દ્વારા શક્ય બને છે. જન્મ-મરણના ફેરા પાછળ મુખ્યત્વે અજ્ઞાન, અહંકાર અને રાગ-દ્વેષ જવાબદાર છે. કષાયો કર્મ ફળ પેદા કરે છે, જે જન્મ-મરણના ફેરા માટે જવાબદાર છે. જેથી મુક્તિ માટે દુર્ગુણો પર કાબૂ રાખવો આવશ્યક છે. જે વૈરાગ્ય,સંયમ અને અભ્યાસ દ્વારા શક્ય બને.

૨) ચિતની એકાગ્રતા માટે મુખ્ય ત્રણ ગુણો પ્રાપ્ત કરવા આવશ્યક છે અ) સુખ દુઃખથી પર થવું બ) કર્મ અને ફળની આસક્તિ છોડવી ક) મોહ અને મદથી અલિપ્ત બનવું.

૩) આમ છતાં નિમિત્ત મળતા મન અસ્થિર બનતું હોય તો તેના નિવારણ માટે સતત ઓમકાર મંત્રનો જાપ કરવો કેમકે ઓમકાર મંત્રના સંગ જેવો કોઈ સત્સંગ નથી. સત્સંગથી સદવિચાર પ્રાપ્ત થાય છે. સદવિચારથી સત્કર્મ શક્ય બને છે, સત્કર્મથી સંસ્કાર પ્રાપ્ત થાય છે અને સર્વ કંઈ સંસ્કારયુક્ત હોય ત્યારે ઈશ્વર પ્રાપ્તિ સરળ બને છે.

૪) ચિત્તમાં વિક્ષેપ પાડનારા મુખ્ય ૯ અંતરાય (ઉપર દર્શાવેલા)થી બચવું.

5) નિરંતર, વિક્ષેપ વગર, સમય મર્યાદા વગર, ધીરજથી, સંયમ-વૈરાગ્ય અને એકાગ્રતા માટેનો અભ્યાસ ચાલુ રાખવો.

6) ચાર ગુણોનું આચરણ કરવું, જેથી સંસારમાં અન્યના સંપર્કમાં આવવાથી વિક્ષેપ ઉભો ન થાય.

૧) સુખી સાથે મિત્રતા ૨) દુઃખી પર દયા ૩) પુણ્યશાળીથી હર્ષ અને ૪) પાપની ઉપેક્ષા

7) પ્રાણાયામનો અભ્યાસ કરવો. રેચક (એટલે કે શ્વાસ બહાર કાઢવો) કુંભક (એટલે શ્વાસ રોકવો)ના પ્રયત્નમાં રેચક ઘટાડી કુંભક વધારતા જવું. પ્રાણાયામથી પ્રાણની ગતિશક્તિ વધે છે.

8) હર-હંમેશ સંપૂર્ણ વૈરાગ્ય, રાગ-વિતરાગ વગરનું આનંદનું વાતાવરણ ઊભું કરી તેમાં જ રહેવું.

૯) ચિત્તને પ્રિય એવા મનોહર પદાર્થોની નજીક રહેવું અને અપ્રિયથી દૂર રહેવું.

TejGujarati
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Leave a Reply