*રોહિણી કસ્તુરબા હટંગડી* :દેવલ શાસ્ત્રી.

આંતરરાષ્ટ્રીય કલા સાહિત્ય ગુજરાત ભારત રાજનીતિ સમાચાર

*રોહિણી કસ્તુરબા હટંગડી* : *કસ્તુરબા મોટો ચાંદલો કરતાં ન હતાં, નાની બિંદી જ કરતાં*

અમિતાભ બચ્ચનની અગ્નિપથ એક એવી ફિલ્મ હતી, જેમાં દરેક પાત્રનું અલગ મહત્વ હતું, નહીં તો અમિતાભ ની ફિલ્મમાં પોતે, હીરોઇન અને વિલન… બાકી માનો રોલ કરીને થાકી ગઈ હતી. મારાથી દશ વર્ષ મોટા હોય એવા અમિતાભ, ધર્મેન્દ્ર કે વિનોદ ખન્નાની માના રોલ પણ કરી નાખ્યા…એટલે ચેંજ માટે ચાલબાઝમાં વેમ્પ બની…કમસેકમ મેકઅપ તો થાય…
– રોહીણી હટંગડી
આમ તો મારે અડધો કલાક મળવાનું હતું, પણ પોણા બે કલાક કેવી રીતે પસાર થયા એ ખબર જ ન પડી. મૂળ પૂનેના રહેવાસી અને પૂનેમાં FTI હોવા છતાં નાટકોનો ભારે શોખ. આ કારણે નાટકો શીખવા દિલ્હીમાં નેશનલ સ્કુલ ઓફ ડ્રામામાં એડમિશન લીધું. અભ્યાસ પછી જયદેવ સાથે પ્રેમમાં પડ્યા, પણ બંનેની ખાસ આવક નહીં. એકાદ વર્ષ માં ઠીકઠાક પર્ફોમ કરતાં પરવાનગી મળી.
મરાઠી કલાકારો એક્સપરિમેન્ટલ નાટકો કરતાં, કમર્શિયલ ડ્રામા કરતાં થોડા શરમાય, પણ રોહીણી હટંગડીના કહેવા મુજબ, ડો.શ્રીરામ લાગુ અને વિજ્યા મહેતાએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં કોમર્શિયલ ડ્રામા કરવાનો પ્રારંભ કરતાં કલા સાથે રોજી પણ મળવા લાગી. ટીવી નવું હતું,એટલે ખાસ તક ન હતી. મરાઠી થિયેટરમાં એક્સપરિમેન્ટલ અને કમર્શિયલના ફ્યુઝનથી નવા સુંદર પ્રયોગો થવા લાગ્યા.
રોહીણીબેન કાન્તિ મડીયાના રંગરસિયાનું મરાઠી વર્ઝનમાં અરવિંદ ઠક્કર સાથે કામ કરવાના હતાં. તે સમયે અરવિંદ ઠક્કરે ગુજરાતી નાટકોમાં કામ કરવા આમંત્રણ આપ્યું. હોમી વાડિયા, દિનકર જાની, નિકીતા શાહ, જયંત વ્યાસ સાથે પ્રથમવાર ગુજરાતી નાટક સર્વનાદ કર્યું. ૧૯૭૦ના દાયકામાં અમદાવાદમા આવેલાં, ત્યારે કોકાકોલા સહિતની જાહેરાત વાંચતા અને ગુજરાતી સમજવા કોશિષ કરતાં. મુંબઈમાં લોન્ડ્રીવાળો કપડાં ગુજરાતી અખબારોમાં આપતો, આ અખબારો વાંચી ગુજરાતી લિપિ શીખતાં ગયાં, રોહીણીબેને દશ જેટલાં ગુજરાતી નાટકોમાં કામ કર્યું છે. પણ ક્યારેય દેવનાગરી લિપિમા સ્ક્રિપ્ટ રાખી નથી. હમેશા ગુજરાતી લિપિની જ સ્ક્રિપ્ટનો ઉપયોગ કર્યો છે.
ગાંધી ફિલ્મ માટે ત્રણ ગાંધી અને ત્રણ કસ્તુરબા હતાં. રિચર્ડ એટનબરો પાસે ૧૯૭૨થી સ્ક્રિપ્ટ રેડી હતી, પણ કોઈ ફાઇનાન્સ કરવા તૈયાર ન હતું. રિચર્ડ તે સમયે એક્ટર હતો, તેણે જાતને સાબિત કરવા ત્રણ ચાર ફિલ્મ ડિરેક્ટ પણ કરી. આ જ ગાળામાં ગાંધીની સ્ક્રિપ્ટ વેચી દીધી હતી. ફરી સ્ક્રિપ્ટ ખરીદી. ઓડિશન શરૂ થયા…બેન કિગસ્લે, જોન હર્ટ અને નસીરુદ્દીન શાહ ગાંધીના રોલ માટે અને કસ્તુરબા માટે રોહીણી હટંગડી, સ્મિતા પાટીલ અને ભક્તિ બર્વે હતાં. લંડનમાં ઓડિશન આપવા બોલાવ્યા અને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી દીધા. રોહીણી- બેન કિંગસ્લે, સ્મિતા-નસીરુદ્દીન અને ભક્તિ- જોન હર્ટ…
ગાંધીજી આફ્રિકામાં કસ્તુરબાને સફાઇ કરવા અને તે દરમિયાન થતાં ઝઘડાને ભજવવા જણાવવામાં આવ્યું હતું. કસ્તુરબા માટે રોહીણી ની પસંદગી બાદ એક મહીનામાં આઠ કીલો વજન ઘટાડવા જણાવ્યું હતું. લોકેશન પસંદ પામ્યા બાદ પાંચ છ મહીનામાં ફિલ્મને શુટ કરવામાં આવી હતી. ગાંધી પર ફિલ્મ નો ભારતમાં ભારે વિરોધ થયો હતો. તે સમયના વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ સ્ક્રિપ્ટ વાચતા કશું વાંધાજનક ન લાગ્યું અને ફટાફટ પરમિશન મળી…એક મહિના માટે ફિલ્મ પહેલા દિલ્હીમાં પ્રિપ્રોડક્શન કેમ્પ થયો હતો. બેન કિંગસ્લેને યોગ શીખવાડવામાં આવ્યા હતા, જેથી તે ગાંધી સ્ટાઇલથી બેસી શકે. કસ્તુરબા અંગે નાની નાની વિગતો ભેગી કરતાં બે પુસ્તકો મળ્યાં, બા-બાપુજી ની શિતલ છાયા અને વનમાળીબેન પારેખનું હમારી બા…આ પુસ્તકમાં તેમજ લેખિકા પાસેથી જાણવા મળ્યું કે કસ્તુરબા મોટો ચાંદલો કરતાં ન હતા, સાવ નાની બિંદી કરતાં. આફ્રિકા થી પરત ફરતાં ગાંધી એ તમામ સોનું ત્યાં જ મુકાવી દીધું હતું. કસ્તુરબાએ માત્ર તુલસી માળા અને સાદી બંગડી જ રાખી હતી.
ગાંધી ફિલ્મ યાદ કરતાં રોહીણીબેન ભાવુક બની ગયા અને યાદો તાજી કરી હતી. ગાંધીને ટ્રેનમાંથી બહાર ફેકવાનુ શૂટ રાજસ્થાન થયું હતું, સાબરમતી આશ્રમનો સેટ બનાવ્યો હતો. ગાંધીની અંતિમ યાત્રા માટે દિલ્હીના નાગરિકોને આમંત્રણ આપ્યું હતું. ૧૨ કેમેરાઓનો ઉપયોગ કરી અંતિમ યાત્રા શૂટ કરવામાં આવી હતી. ગાંધી ફિલ્મ પ્રશંસા પામતી ગઇ તેમ તેમ વિરોધ કરનારા પણ ગૌરવ અનુભવવા લાગ્યાં. આજે ગાંધી ફિલ્મ રેફરન્સમાં લઇ શકાય તેવી ગણાય છે. ગાંધી ફિલ્મ અગાઉ બે ચાર ઘટના જ ખબર હતી, ગાંધી ફિલ્મ બાદ લોકોને ઘણું જાણવા મળ્યું. ફિલ્મ એ આધુનિક ભારતનુ નવું સાહિત્ય છે. કદાચ પદ્માવતીનો ઇતિહાસ પણ ફિલ્મના માધ્યમથી સામાન્ય નાગરિક સુધી પહોંચી શકે. જો પદ્માવતીમાં વાંધાજનક ન હોય તો સંજય ભણસાળી પર ભરોસો મૂકી ફિલ્મ રીલીઝ થવા દેવી જોઈએ.શા માટે વિવાદ કરીએ છીએ?….ફિલ્મ પ્રત્યે નજર બદલાવી જરૂરી છે.
યુરોપ અને ભારતીય નાટકોમાં વિચારધારાનો મોટો ફેર દેખાય છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં મ્રૃત્યુ બાદ તત્કાળ મોક્ષ અને નવો જન્મ લખેલો છે…આપણા નાટકોના અંત પણ એટલે જ સુખ સાથે પૂર્ણ થાય છે. જો કે ભારત અને ગ્રિક નાટ્યશૈલિમાં સ્ટેજ પર મ્રૃત્યુ દર્શાવવામાંની ના પાડવામાં આવી છે…ભારતીય સંસ્કૃતિ જ હેપ્પીનેશની સંસ્કૃતિ છે. વિદેશી નાગરિકો ભારતમાં આવે છે, ત્યારે એ જ જોવા સમજવાની કોશિષ કરે છે કે ભારતીયો અગવડો વચ્ચે પણ આનંદથી કેવી રીતે જીવે છે…દેવલ શાસ્ત્રી.

TejGujarati
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •